Dữ liệu huấn luyện và quyền tác giả: đưa tác phẩm của người khác vào AI

Đây là vấn đề pháp lý gai góc nhất của AI trên toàn thế giới, và ở Việt Nam nó vừa có thêm hai lớp quy định mới: điều kiện về dữ liệu đầu vào tại Nghị định 134/2026/NĐ-CP, và điều cấm tại Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15.

Ba tình huống, ba mức rủi ro khác nhau

Nguyên tắc gốc: sao chép cần sự cho phép

Pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam bảo hộ quyền tác giả với tác phẩm ngay từ khi được sáng tạo và thể hiện dưới hình thức vật chất nhất định, không phụ thuộc vào việc đã đăng ký hay chưa. Đây là điểm hay bị hiểu sai: không thấy ghi bản quyền không có nghĩa là không được bảo hộ.

Quyền tài sản của tác giả bao gồm quyền sao chép tác phẩm, quyền làm tác phẩm phái sinh, quyền truyền đạt tác phẩm tới công chúng. Việc huấn luyện mô hình thường đòi hỏi sao chép tác phẩm vào tập dữ liệu — hành vi thuộc phạm vi quyền tài sản.

Các trường hợp ngoại lệ và giới hạn

Luật Sở hữu trí tuệ có quy định về các trường hợp sử dụng tác phẩm đã công bố không phải xin phép, không phải trả tiền và các trường hợp không phải xin phép nhưng phải trả tiền. Nhóm này gồm những mục đích như tự sao chép một bản để nghiên cứu khoa học, giảng dạy của cá nhân và không nhằm mục đích thương mại; trích dẫn hợp lý; và một số trường hợp khác theo quy định.

Ba điều cần lưu ý khi định dựa vào ngoại lệ:

• Các ngoại lệ đều kèm điều kiện — không gây phương hại đến việc khai thác bình thường tác phẩm, không gây phương hại đến quyền của tác giả và chủ sở hữu quyền tác giả, phải thông tin về tên tác giả và nguồn gốc, xuất xứ của tác phẩm;
• Mục đích thương mại thường làm mất ngoại lệ. Huấn luyện mô hình để bán dịch vụ khác hẳn với nghiên cứu khoa học không thương mại;
• Quy mô là yếu tố quan trọng. Ngoại lệ được thiết kế cho hành vi cá lẻ, không phải cho việc thu thập hàng triệu tác phẩm.

Hai lớp quy định mới của Việt Nam

Điều kiện về dữ liệu đầu vào — Nghị định 134/2026/NĐ-CP

Tác phẩm có sử dụng AI chỉ phát sinh quyền tác giả khi, cùng với các điều kiện khác, bảo đảm không gây phương hại đến quyền đối với các đối tượng được sử dụng làm dữ liệu đầu vào.

Đây là quy định thông minh về mặt cơ chế: thay vì chỉ cấm, nó gắn hậu quả trực tiếp vào lợi ích của người dùng AI — dùng dữ liệu không có quyền thì chính sản phẩm của mình không được bảo hộ.

Điều cấm — Luật Trí tuệ nhân tạo 2025

Một trong các hành vi bị nghiêm cấm là thu thập, xử lý dữ liệu trái quy định của pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân và sở hữu trí tuệ. Nhóm hành vi bị cấm không có thời gian chuyển tiếp, có hiệu lực từ 01/3/2026.

Về việc đưa tài liệu vào công cụ để xử lý

Tình huống hằng ngày: dán một bài báo vào AI để tóm tắt, đưa hợp đồng của khách vào để rà soát, tải tài liệu nội bộ lên để hỏi.

Ở đây vấn đề chính không phải quyền tác giả mà là hai thứ khác:

1. Nghĩa vụ bảo mật với tài liệu của khách hàng hoặc tài liệu nội bộ. Đây là nghĩa vụ hợp đồng và với một số nghề là nghĩa vụ nghề nghiệp;
2. Nghĩa vụ về dữ liệu cá nhân nếu tài liệu chứa thông tin định danh, kèm nghĩa vụ về chuyển dữ liệu xuyên biên giới nếu công cụ đặt hạ tầng ở nước ngoài.

Điểm cần biết về mặt kỹ thuật pháp lý: nhiều dịch vụ AI mặc định dùng dữ liệu người dùng để cải thiện mô hình trừ khi tắt hoặc dùng gói doanh nghiệp có cam kết ngược lại. Khi đó, tài liệu đưa vào không chỉ được xử lý một lần mà còn có thể đi vào dữ liệu huấn luyện — chuyển tình huống từ nhóm rủi ro trung bình sang nhóm rủi ro cao.

Danh mục kiểm cho doanh nghiệp

1. Liệt kê nguồn dữ liệu đang dùng để huấn luyện hoặc tinh chỉnh mô hình, nếu có. Với mỗi nguồn, xác định căn cứ sử dụng: tự tạo, mua có giấy phép, được cấp phép công khai, hay thu thập tự do.
2. Kiểm giấy phép của các bộ dữ liệu công khai. "Miễn phí tải về" không đồng nghĩa với "được dùng cho mục đích thương mại".
3. Tắt chế độ dùng dữ liệu để huấn luyện trên mọi công cụ đang dùng cho tài liệu nội bộ và tài liệu khách hàng.
4. Đưa vào quy tắc nội bộ danh mục loại tài liệu cấm đưa vào công cụ AI.
5. Với sản phẩm cần bảo hộ: lưu vết nguồn gốc mọi tài liệu tham chiếu đã dùng, để chứng minh điều kiện thứ ba của Nghị định 134/2026/NĐ-CP.

Hỏi đáp nhanh

Dùng ảnh trên mạng để huấn luyện mô hình có vi phạm không?

Tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả ngay từ khi sáng tạo và thể hiện dưới hình thức vật chất nhất định, không phụ thuộc việc đã đăng ký hay chưa. Việc sao chép tác phẩm vào tập dữ liệu huấn luyện thuộc phạm vi quyền tài sản của tác giả, nên cần có căn cứ sử dụng hợp pháp. Không thấy ghi bản quyền không có nghĩa là không được bảo hộ.

Nghiên cứu khoa học có được miễn xin phép không?

Luật Sở hữu trí tuệ có quy định các trường hợp sử dụng tác phẩm đã công bố không phải xin phép, trong đó có tự sao chép một bản để nghiên cứu khoa học, giảng dạy của cá nhân và không nhằm mục đích thương mại. Nhưng các ngoại lệ đều kèm điều kiện, mục đích thương mại thường làm mất ngoại lệ, và ngoại lệ được thiết kế cho hành vi cá lẻ chứ không cho việc thu thập hàng triệu tác phẩm.

Dùng dữ liệu không có quyền thì ảnh hưởng gì tới sản phẩm của mình?

Theo Nghị định 134/2026/NĐ-CP, tác phẩm có sử dụng AI chỉ phát sinh quyền tác giả khi bảo đảm không gây phương hại đến quyền đối với các đối tượng dùng làm dữ liệu đầu vào. Nghĩa là dùng dữ liệu không có quyền thì chính sản phẩm của mình cũng không được bảo hộ.

Dán tài liệu khách hàng vào AI để tóm tắt có sao không?

Vấn đề chính ở đây không phải quyền tác giả mà là nghĩa vụ bảo mật với tài liệu khách hàng và nghĩa vụ về dữ liệu cá nhân nếu tài liệu chứa thông tin định danh, kèm nghĩa vụ về chuyển dữ liệu xuyên biên giới nếu công cụ đặt hạ tầng ở nước ngoài.

Bộ dữ liệu tải miễn phí trên mạng có dùng cho sản phẩm thương mại được không?

Phải kiểm giấy phép của chính bộ dữ liệu đó. Miễn phí tải về không đồng nghĩa với được dùng cho mục đích thương mại — nhiều bộ dữ liệu công khai có giấy phép giới hạn ở nghiên cứu, phi thương mại, hoặc yêu cầu ghi nguồn và chia sẻ tương tự.