Di chúc để hết nhà cho một người con: vợ, mẹ già, con nhỏ có được gì không?

Ông Lê Văn Phúc mất tháng 6/2026. Trong tủ có một bản di chúc được công chứng năm 2023: toàn bộ căn nhà ở Gò Vấp — tài sản ông được cha mẹ cho riêng trước khi cưới, trị giá khoảng 6 tỷ đồng — để lại cho con trai út là anh Khang, người sống cùng và chăm ông những năm cuối. Di chúc không nhắc đến ai khác.

Người thân còn lại của ông Phúc: vợ là bà Mai; mẹ đẻ là cụ Tư, 82 tuổi; con gái lớn là chị Lan, 30 tuổi, đã đi làm; con trai thứ hai là Minh, 16 tuổi. Anh Khang tin rằng di chúc công chứng thì căn nhà là của anh trọn vẹn. Bà Mai thì nghe nói "vợ con kiểu gì cũng có phần".

Cả hai đều chỉ đúng một nửa. Bộ luật Dân sự 2015 tôn trọng quyền định đoạt của người lập di chúc, nhưng đặt một giới hạn: một số người thân vẫn được hưởng ít nhất hai phần ba suất dù di chúc không cho họ gì. Bài này tính cụ thể con số đó cho gia đình ông Phúc, rồi xét các trường hợp hay làm thay đổi kết quả. Tự nhập trường hợp của gia đình mình bằng công cụ chia thừa kế, chế độ "Có di chúc".

Ai là "người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc"

Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 liệt kê đúng bốn nhóm:

• Con chưa thành niên;
• Cha, mẹ;
• Vợ, chồng;
• Con thành niên mà không có khả năng lao động.

Những người này vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chia theo pháp luật, trong trường hợp họ không được người lập di chúc cho hưởng di sản hoặc chỉ cho hưởng phần ít hơn hai phần ba suất đó.

Ba điểm hay hiểu sai:

1. Cha mẹ được bảo vệ ở mọi độ tuổi, không cần đang phụ thuộc vào người chết. Cụ Tư 82 tuổi có nhà riêng, có lương hưu vẫn thuộc diện này.
2. Con đã thành niên, còn khả năng lao động thì không được bảo vệ, dù đang khó khăn hay thất nghiệp. Chị Lan 30 tuổi rơi vào trường hợp này.
3. Tuổi của con được xét tại thời điểm mở thừa kế (ngày người lập di chúc chết), không phải ngày lập di chúc hay ngày chia.

Bước tính: "suất" là gì và hai phần ba suất bằng bao nhiêu tiền

"Suất" là phần mỗi người sẽ nhận nếu toàn bộ di sản được chia theo pháp luật, tức chia đều cho hàng thừa kế thứ nhất. Hàng thứ nhất của ông Phúc có 5 người: bà Mai, cụ Tư, chị Lan, anh Khang, em Minh.

Kết quả chia:

Di chúc vẫn có hiệu lực: anh Khang nhận phần lớn nhất. Chị Lan không nhận gì — đó là ý chí của người lập di chúc và pháp luật tôn trọng. Ba người còn lại nhận "phần bắt buộc" lấy từ chính phần di chúc để cho anh Khang.

Biến thể: đổi một dữ kiện, con số đổi thế nào

Minh vừa tròn 18 tuổi một tháng trước khi bố mất

Minh không còn là con chưa thành niên vào thời điểm mở thừa kế. Chỉ còn bà Mai và cụ Tư được bảo vệ: mỗi người 800 triệu; anh Khang giữ 4,4 tỷ; Minh và chị Lan không nhận gì. Chỉ lệch nhau một tháng tuổi mà khác nhau 800 triệu — đó là lý do ngày sinh và ngày chết phải được đối chiếu bằng giấy tờ, không ước lượng.

Cụ Tư mất trước con trai

Hàng thứ nhất còn 4 người; suất = 1,5 tỷ; hai phần ba suất = 1 tỷ. Bà Mai và Minh mỗi người 1 tỷ; anh Khang giữ 4 tỷ. Ít người trong hàng thứ nhất hơn thì phần bắt buộc mỗi người lớn hơn.

Căn nhà là tài sản chung của vợ chồng, không phải tài sản riêng

Đây là lỗi soạn di chúc gặp rất nhiều: người chồng viết "để lại toàn bộ căn nhà" trong khi nhà mua sau khi cưới. Ông Phúc chỉ được định đoạt phần của mình — một nửa, tức 3 tỷ. Phần di chúc định đoạt nửa của bà Mai không có hiệu lực. Khi đó: bà Mai giữ 3 tỷ là tài sản của chính bà; di sản 3 tỷ chia 5 suất, mỗi suất 600 triệu, hai phần ba suất 400 triệu; bà Mai, cụ Tư, Minh mỗi người 400 triệu từ di sản; anh Khang còn 1,8 tỷ.

Di chúc cho bà Mai 500 triệu

Điều 644 chỉ bù phần còn thiếu so với hai phần ba suất. Bà Mai đã nhận 500 triệu theo di chúc nên chỉ được bù thêm 300 triệu cho đủ 800 triệu. Người lập di chúc cho "một ít" không làm mất quyền này, chỉ làm giảm phần phải bù.

Bà Mai từ chối nhận di sản

Điều 644 khoản 2 loại trừ người từ chối nhận di sản và người không có quyền hưởng di sản (Điều 620, 621). Khi bà Mai đã từ chối hợp lệ, bà không được bù.

Có tên trong nhóm được bảo vệ mà vẫn không được bù

Người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe hoặc ngược đãi nghiêm trọng, hành hạ người để lại di sản; người vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng; người lừa dối, cưỡng ép, ngăn cản người để lại di sản lập, sửa đổi di chúc… không có quyền hưởng di sản (Điều 621). Nhưng họ vẫn được hưởng nếu người để lại di sản đã biết hành vi đó mà vẫn cho hưởng theo di chúc. Muốn dựa vào Điều 621 để loại một người khỏi phần bắt buộc thì phải có chứng cứ, thường là bản án — lời kể trong gia đình không đủ.

Di chúc phải hợp pháp thì mới bàn tới Điều 644

Mọi tính toán trên giả định di chúc có hiệu lực. Di chúc của ông Phúc được công chứng nên ít rủi ro về hình thức. Với di chúc viết tay, các bên thường tranh chấp ở các điểm:

• Di chúc tự viết không có người làm chứng phải do chính tay người lập viết và ký toàn bộ (Điều 633); đánh máy rồi ký là không đạt hình thức này.
• Di chúc có người làm chứng cần ít nhất hai người làm chứng ký (Điều 634), và người làm chứng không được là người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật (Điều 632). Con cái làm chứng cho di chúc của bố là lỗi rất phổ biến.
• Người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt khi lập (Điều 630). Di chúc lập trong bệnh viện những ngày cuối đời thường bị yêu cầu giám định hồi cứu, hỏi bác sĩ, xem bệnh án.

Nếu di chúc vô hiệu một phần, phần đó chia theo pháp luật (Điều 650) — kết quả có thể chênh rất xa bảng trên.

Làm thủ tục thế nào trên thực tế

Nếu cả năm người đồng ý với bảng chia, họ lập văn bản thỏa thuận phân chia di sản tại tổ chức công chứng, nêu rõ căn cứ di chúc và phần bù theo Điều 644. Việc thụ lý được niêm yết 15 ngày tại UBND cấp xã nơi người chết cư trú cuối cùng. Phần của Minh (16 tuổi) do người đại diện theo pháp luật ký thay — thường là bà Mai; khi người đại diện và người được đại diện cùng là bên nhận di sản, công chứng viên sẽ xem kỹ để bảo đảm phần của Minh không bị nhường đi.

Cách giải quyết phổ biến: anh Khang đứng tên cả căn nhà và trả bằng tiền cho bà Mai, cụ Tư, Minh — mỗi người 800 triệu — hoặc trả một phần, phần còn lại ghi nhận nghĩa vụ trả dần có bảo đảm. Thừa kế giữa vợ – chồng, mẹ – con, cha – con được miễn thuế thu nhập cá nhân và lệ phí trước bạ; chi tiết các khoản phí xem bài thuế, phí sang tên nhà đất.

Nếu không thỏa thuận được, người muốn đòi phần bắt buộc khởi kiện chia di sản. Án phí tính trên giá trị phần mỗi người được nhận: với phần 800 triệu, án phí dân sự sơ thẩm là 20 triệu + 4% × 400 triệu = 36.000.000 đ. Cụ Tư (trên 60 tuổi) được miễn án phí nếu có đơn đề nghị. Tính chi tiết ở công cụ án phí chia di sản. Thời hiệu yêu cầu chia di sản là nhà đất: 30 năm từ ngày mở thừa kế (Điều 623).

Sai lầm thường gặp của cả hai phía

Phía người được di chúc chỉ định:

• Mang di chúc đi khai nhận một mình, giấu những người thuộc diện Điều 644. Hồ sơ phải kê khai đầy đủ người thừa kế; khai thiếu là căn cứ để văn bản công chứng bị tuyên vô hiệu sau này.
• Bán ngay căn nhà sau khi sang tên trong khi tranh chấp còn mở — người mua ngay tình được bảo vệ, nhưng người bán vẫn phải trả bằng tiền phần bắt buộc, kèm rủi ro bị kiện.

Phía người không có tên trong di chúc:

• Tin rằng mọi người con đều có phần. Con thành niên còn khả năng lao động không được bảo vệ bởi Điều 644.
• Đòi "chia đều" như không có di chúc. Phần bắt buộc chỉ là hai phần ba suất, không phải cả suất.
• Để quá lâu, không giữ giấy tờ chứng minh tuổi hoặc tình trạng mất khả năng lao động tại thời điểm mở thừa kế.

Khi nào nên nhờ luật sư

• Có tranh cãi về việc một người con thành niên "không có khả năng lao động" — cần giám định, hồ sơ bệnh án, xác nhận suy giảm khả năng lao động.
• Di chúc viết tay, di chúc lập lúc bệnh nặng, hoặc có hai bản di chúc với nội dung khác nhau (bản lập sau thay thế bản trước — Điều 640).
• Di chúc định đoạt tài sản chung của vợ chồng, hoặc di sản gồm nhiều loại (nhà, cổ phần, tiền gửi) cần định giá lại.
• Người được hưởng di chúc đã bán hoặc thế chấp tài sản trước khi chia.
• Có người thừa kế ở nước ngoài hoặc là người nước ngoài — phát sinh vấn đề sở hữu nhà ở tại Việt Nam.

Muốn xem phần bắt buộc thay đổi thế nào khi đổi số người, tuổi, tỷ lệ di chúc, dùng công cụ chia thừa kế: chọn "Có di chúc", nhập phần trăm cho từng người, công cụ tự kiểm Điều 644 và chỉ ra ai được bù, bù bao nhiêu. Trường hợp không có di chúc và có người con mất trước, xem ví dụ chia nhà 4 tỷ có cháu thế vị.

Hỏi đáp nhanh

Con đã trưởng thành có được hưởng thừa kế khi di chúc không cho gì không?

Không, nếu người con đó đã thành niên và còn khả năng lao động. Điều 644 chỉ bảo vệ con chưa thành niên, con thành niên không có khả năng lao động, cha, mẹ, vợ, chồng của người lập di chúc.

Hai phần ba suất được tính như thế nào?

Lấy toàn bộ di sản chia đều cho số người ở hàng thừa kế thứ nhất (như khi không có di chúc) để ra một suất, rồi nhân với 2/3. Ví dụ di sản 6 tỷ, hàng thứ nhất 5 người: một suất 1,2 tỷ, hai phần ba suất là 800 triệu.

Tuổi của con được xét vào thời điểm nào?

Vào thời điểm mở thừa kế, tức ngày người lập di chúc chết — không phải ngày lập di chúc hay ngày chia di sản.

Di chúc để lại cả căn nhà chung của hai vợ chồng có hiệu lực không?

Người lập di chúc chỉ được định đoạt phần tài sản của mình. Với nhà là tài sản chung vợ chồng, phần di chúc định đoạt nửa của người vợ hoặc chồng còn sống không có hiệu lực; người còn sống vẫn giữ nửa đó và còn được hưởng phần bắt buộc trong nửa còn lại.

Người được bảo vệ theo Điều 644 có bị mất quyền không?

Có, nếu họ đã từ chối nhận di sản hoặc thuộc diện không có quyền hưởng di sản theo Điều 621 (ví dụ bị kết án vì cố ý xâm phạm tính mạng, ngược đãi nghiêm trọng người để lại di sản), trừ khi người để lại di sản biết hành vi đó mà vẫn cho hưởng.