Deepfake và chứng cứ giả mạo bằng AI: nghi ngờ thế nào cho đúng

Trong nhiều năm, ảnh và ghi âm được mặc nhiên coi là đáng tin hơn lời khai. Giả định đó dựa trên một điều kiện thực tế: làm giả tốn công và cần kỹ năng. Điều kiện đó không còn nữa.

Hai hệ quả, và hệ quả thứ hai nguy hiểm hơn

Hệ quả thứ hai đôi khi được gọi là "cổ tức của kẻ nói dối": chỉ riêng việc công nghệ làm giả tồn tại đã làm giảm sức nặng của mọi chứng cứ nghe nhìn, kể cả chứng cứ thật. Người có lợi từ điều đó là bên đang bị chứng cứ bất lợi.

Đây là lý do các biện pháp bảo toàn chứng cứ ngay từ đầu — ghi giá trị băm, vi bằng, dữ liệu từ bên thứ ba — trở nên quan trọng hơn trước, chứ không phải kém đi.

Vì sao khó phát hiện bằng mắt

Các dấu hiệu từng được truyền tai — bàn tay sai số ngón, mắt không chớp, ánh sáng lệch — không còn đáng tin làm tiêu chí. Công cụ tạo sinh cải thiện rất nhanh, và những lỗi rõ nhất được khắc phục trước tiên.

Ngược lại, dựa vào các dấu hiệu này còn tạo ra sai lầm theo chiều kia: một bức ảnh thật bị nén, chỉnh sáng, hoặc chụp trong điều kiện xấu cũng có thể trông "sai sai" và bị nghi oan.

Ba hướng kiểm có cơ sở

1. Kiểm nguồn gốc thay vì kiểm nội dung

Câu hỏi hiệu quả không phải "ảnh này trông có thật không" mà là "ảnh này từ đâu ra":

• Ai tạo ra, bằng thiết bị nào, lúc nào;
• Nó đã đi qua những đâu trước khi tới hồ sơ;
• Có bản nào khác của cùng nội dung ở nơi khác không — sao lưu điện thoại, dịch vụ lưu trữ, tin nhắn đã gửi cho người khác cùng thời điểm;
• Có ai khác chứng kiến sự kiện đó không.

Chứng cứ thật thường có hệ sinh thái xung quanh: các tệp khác chụp cùng lúc, dữ liệu vị trí, tin nhắn nhắc tới, người biết chuyện. Chứng cứ dựng lên thường xuất hiện một mình.

2. Kiểm siêu dữ liệu và tính nhất quán

• Siêu dữ liệu tệp — thiết bị, thời gian, thông số chụp. Lưu ý: thiếu siêu dữ liệu không chứng minh là giả, vì nhiều nền tảng tự xoá khi tải lên;
• Dấu chỉ dẫn nguồn gốc nội dung — một số công cụ tạo sinh gắn thông tin về nguồn gốc theo chuẩn kỹ thuật. Có dấu này là chỉ dấu mạnh; nhưng không có cũng không kết luận được gì, vì dấu này gỡ được;
• Tính nhất quán với sự kiện khác — thời tiết, ánh sáng theo giờ, biển số, kiến trúc, trang phục, thiết bị xuất hiện trong khung hình có phù hợp với thời điểm được khai không.

3. Trưng cầu giám định

Khi tính xác thực của tài liệu là vấn đề mấu chốt, đương sự có quyền yêu cầu toà án trưng cầu giám định. Ba điều nên chuẩn bị trước khi yêu cầu:

1. Cung cấp tệp ở dạng gốc, không phải bản đã chuyển tiếp qua nhiều ứng dụng — mỗi lần chuyển tiếp là một lần nén lại và mất dữ liệu;
2. Nêu nghi vấn cụ thể thay vì yêu cầu chung chung "giám định xem có phải AI không" — chỉ ra chi tiết nào bất thường, mâu thuẫn với chứng cứ nào;
3. Chuẩn bị chứng cứ đối chiếu — mẫu giọng nói thật, ảnh cùng bối cảnh, dữ liệu từ bên thứ ba.

Ba tình huống đang xảy ra nhiều

Dòng đầu là tình huống có thiệt hại tài chính trực tiếp và cũng là tình huống dễ phòng nhất — chỉ cần một quy tắc nội bộ, không cần công nghệ gì.

Ba việc doanh nghiệp nên làm

1. Đặt quy tắc xác nhận hai kênh cho mọi lệnh chuyển tiền, thay đổi tài khoản nhận, cấp quyền truy cập. Ghi vào quy chế, không để là thói quen;
2. Lưu giữ có hệ thống các tài liệu quan trọng ở nơi có nhật ký truy cập — để khi cần, có bản đối chiếu do hệ thống lưu chứ không phải bản do cá nhân giữ;
3. Với tài liệu quan trọng, dùng chữ ký số. Đây là cách phòng ngừa hiệu quả nhất: tài liệu ký số bị sửa một ký tự là chữ ký không còn hợp lệ, và ai kiểm cũng thấy — không cần giám định.

Điểm thứ ba đáng nhấn mạnh: trong bối cảnh làm giả nội dung trở nên dễ dàng, giá trị của chữ ký số tăng lên chứ không giảm. Nó chuyển câu hỏi từ "nội dung này có bị dựng không" — rất khó trả lời — sang "chữ ký này có hợp lệ không" — kiểm được bằng máy trong một giây.

Hỏi đáp nhanh

Có nhận ra deepfake bằng mắt thường được không?

Ngày càng khó. Các dấu hiệu từng được truyền tai như bàn tay sai số ngón hay mắt không chớp không còn đáng tin làm tiêu chí, vì công cụ tạo sinh khắc phục những lỗi rõ nhất trước tiên. Dựa vào chúng còn dễ nghi oan một bức ảnh thật bị nén hoặc chụp trong điều kiện xấu.

Hệ quả nguy hiểm nhất của deepfake trong tố tụng là gì?

Không phải chứng cứ giả được đưa vào, mà là chứng cứ thật bị phủ nhận. Bên bất lợi chỉ cần nói biết đâu cái này do AI tạo là gieo được nghi ngờ mà không phải chứng minh gì — chỉ riêng việc công nghệ làm giả tồn tại đã làm giảm sức nặng của mọi chứng cứ nghe nhìn.

Nên kiểm chứng cứ nghi là AI tạo bằng cách nào?

Kiểm nguồn gốc thay vì kiểm nội dung: ai tạo ra, bằng thiết bị nào, lúc nào, đã đi qua đâu, có bản nào khác của cùng nội dung ở nơi khác không, có ai chứng kiến không. Chứng cứ thật thường có hệ sinh thái xung quanh, còn chứng cứ dựng lên thường xuất hiện một mình.

Ảnh không có siêu dữ liệu thì có phải là giả không?

Không kết luận được. Nhiều nền tảng tự xoá siêu dữ liệu khi tải ảnh lên, nên thiếu siêu dữ liệu là chuyện bình thường. Tương tự, không có dấu chỉ dẫn nguồn gốc nội dung cũng không chứng minh được gì vì dấu đó gỡ được.

Doanh nghiệp phòng giả giọng lãnh đạo yêu cầu chuyển tiền thế nào?

Quy trình phê duyệt chuyển tiền không được dựa vào nhận diện giọng nói, và phải bắt buộc xác nhận qua kênh thứ hai đã đăng ký trước. Chỉ cần vài chục giây ghi âm công khai là nhân bản được giọng nói, nên đây là tình huống có thiệt hại trực tiếp nhưng cũng dễ phòng nhất — chỉ cần một quy tắc nội bộ.