Phần lớn chứng cứ điện tử bị suy yếu không phải vì nội dung sai, mà vì cách thu thập không chứng minh được nó chưa bị sửa. Bốn biện pháp dưới đây khắc phục đúng điểm đó, xếp theo thứ tự nên ưu tiên.
1. Lập vi bằng — mạnh nhất với nội dung có thể biến mất
Thừa phát lại lập vi bằng ghi nhận sự kiện, hành vi có thật mà mình trực tiếp chứng kiến. Với chứng cứ điện tử, điều này có nghĩa: thừa phát lại trực tiếp thao tác hoặc chứng kiến việc truy cập, và ghi nhận những gì hiển thị.
Dùng cho:
- Bài đăng trên mạng xã hội, bình luận, nội dung website — thứ bên kia có thể gỡ bất cứ lúc nào;
- Tin nhắn trên điện thoại, ứng dụng nhắn tin;
- Nội dung hiển thị trên phần mềm, ứng dụng;
- Giao dịch, thao tác trực tuyến diễn ra tại thời điểm lập.
Ba lưu ý:
- Làm sớm. Nội dung bị gỡ rồi thì không lập vi bằng được nữa. Đây là biện pháp có tính thời điểm;
- Ghi nhận cả đường dẫn, thời gian, thiết bị, cách truy cập — không chỉ ảnh chụp nội dung;
- Vi bằng ghi nhận cái nhìn thấy, không kết luận về tính xác thực của nội dung. Vi bằng chứng minh "vào lúc đó, tại địa chỉ đó, nội dung này hiển thị như vậy" — đó là một mắt xích quan trọng, không phải toàn bộ chuỗi.
2. Ghi giá trị băm — rẻ nhất, hiệu quả cao
Hàm băm biến một tệp tin bất kỳ thành một chuỗi ký tự cố định. Đổi một byte trong tệp là chuỗi đó đổi hoàn toàn. Vì vậy giá trị băm là dấu vân tay của tệp tin.
Cách làm rất đơn giản và không cần công cụ đặc biệt:
- Ngay khi có tệp, tính giá trị băm của nó — hệ điều hành nào cũng có sẵn công cụ;
- Ghi giá trị đó vào một biên bản, kèm tên tệp, dung lượng, thời điểm, người thực hiện;
- Cố định biên bản đó — gửi email cho luật sư, công chứng, hoặc đưa vào vi bằng.
Về sau, bất kỳ ai cũng tính lại được giá trị băm của tệp đang trình ra và so với con số đã ghi. Khớp nghĩa là tệp chưa thay đổi.
Đây là biện pháp có tỷ lệ hiệu quả trên công sức cao nhất, và gần như không ai làm.
3. Xuất dữ liệu đúng cách — giữ phần vô hình
Giá trị chứng minh của dữ liệu điện tử nằm phần lớn ở siêu dữ liệu — phần không hiển thị khi đọc thông thường.
| Loại | Cách sai | Cách đúng |
|---|---|---|
| In ra giấy, hoặc chụp màn hình | Xuất tệp ở định dạng gốc, giữ đầy đủ phần tiêu đề kỹ thuật — nơi chứa đường đi của thư, máy chủ gửi, dấu thời gian | |
| Tin nhắn ứng dụng | Chụp từng màn hình | Dùng chức năng xuất hội thoại của ứng dụng nếu có; kết hợp vi bằng |
| Tài liệu | Mở ra sửa rồi lưu lại | Sao chép nguyên trạng sang nơi lưu trữ riêng, không mở bằng phần mềm có thể tự ghi đè |
| Website | Chụp màn hình | Lưu toàn bộ trang, ghi lại đường dẫn và thời điểm; kết hợp vi bằng |
| Dữ liệu hệ thống | Chép bảng tính đã lọc | Xuất dữ liệu thô kèm nhật ký, giữ cả phần không có lợi |
Dòng cuối là điểm hay bị làm sai một cách vô ý: lọc dữ liệu trước khi xuất khiến bên kia có cơ sở đặt câu hỏi về những gì đã bị loại.
4. Yêu cầu bên thứ ba cung cấp — nặng ký nhất
Dữ liệu do một bên trung lập lưu giữ có sức thuyết phục cao hơn hẳn dữ liệu do đương sự tự giữ.
- Ngân hàng — sao kê, lệnh chuyển tiền;
- Nhà cung cấp dịch vụ viễn thông — dữ liệu cuộc gọi, tin nhắn;
- Sàn thương mại điện tử, nền tảng — lịch sử giao dịch, đơn hàng;
- Tổ chức cung cấp dịch vụ chứng thực chữ ký số — thông tin về chứng thư, thời điểm ký;
- Nhà cung cấp dịch vụ lưu trữ — nhật ký truy cập.
Đương sự có quyền yêu cầu toà án ra quyết định yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân đang lưu giữ tài liệu, chứng cứ cung cấp cho mình hoặc cho toà, khi đã áp dụng biện pháp cần thiết mà không thu thập được.
Lưu ý về thời gian: nhiều nhà cung cấp chỉ lưu dữ liệu trong một khoảng thời gian nhất định. Yêu cầu càng muộn thì khả năng dữ liệu đã bị xoá theo chu kỳ càng cao. Đây là lý do nên xác định sớm cần dữ liệu gì từ ai.
Thứ tự làm việc khi có sự cố
- Giờ đầu: ngừng thao tác lên dữ liệu; chụp lại hiện trạng; ghi chú thời điểm phát hiện;
- Ngày đầu: sao chép nguyên trạng dữ liệu sang nơi lưu riêng; tính và ghi giá trị băm; lập biên bản thu thập;
- Tuần đầu: lập vi bằng với nội dung có nguy cơ biến mất; liệt kê dữ liệu cần yêu cầu từ bên thứ ba;
- Sau đó: gửi yêu cầu cung cấp, hoặc đề nghị toà án hỗ trợ nếu bên giữ dữ liệu từ chối.
Trình tự này quan trọng vì giá trị của mỗi biện pháp giảm dần theo thời gian, và biện pháp mất giá nhanh nhất — vi bằng với nội dung trực tuyến — lại là biện pháp mạnh nhất.
Hỏi đáp nhanh
Vi bằng có chứng minh nội dung là đúng sự thật không?
Không. Vi bằng ghi nhận sự kiện, hành vi mà thừa phát lại trực tiếp chứng kiến — tức chứng minh rằng vào lúc đó, tại địa chỉ đó, nội dung này hiển thị như vậy. Đó là một mắt xích quan trọng trong chuỗi chứng minh, không phải kết luận về tính xác thực của nội dung.
Hàm băm giúp gì cho chứng cứ điện tử?
Giá trị băm là dấu vân tay của tệp tin — đổi một byte là chuỗi đó đổi hoàn toàn. Ghi lại giá trị băm ngay khi có tệp, kèm tên, dung lượng, thời điểm, người thực hiện, rồi cố định biên bản đó. Về sau ai cũng tính lại được và so sánh để biết tệp đã bị sửa chưa.
Vì sao không nên in email ra giấy làm chứng cứ?
Vì mất phần tiêu đề kỹ thuật — nơi chứa đường đi của thư, máy chủ gửi, dấu thời gian, tức phần có giá trị chứng minh cao nhất. Nên xuất tệp ở định dạng gốc và giữ đầy đủ phần tiêu đề.
Vì sao dữ liệu từ bên thứ ba có sức nặng hơn?
Vì bên thứ ba trung lập không có lợi ích trong tranh chấp — ngân hàng, nhà mạng, sàn thương mại điện tử, tổ chức chứng thực chữ ký số. Một sao kê ngân hàng có sức nặng khác hẳn một bảng tính do người khởi kiện tự lập.
Vì sao phải yêu cầu dữ liệu từ nhà cung cấp càng sớm càng tốt?
Vì nhiều nhà cung cấp chỉ lưu dữ liệu trong một khoảng thời gian nhất định. Yêu cầu càng muộn thì khả năng dữ liệu đã bị xoá theo chu kỳ càng cao. Nên xác định sớm cần dữ liệu gì từ ai thay vì đợi tới khi khởi kiện.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.